Πεμπτουσία

Το θρησκευτικό τοπίο της Μεταπολιτευτικής Ελλάδας (Εύη Ψάλτη, Στέλεχος Επιχειρήσεων, BA (Διοίκηση Επιχειρήσεων), BA (Ιστορία Ευρωπαϊκού Πολιτισμού), MA (Ορθόδοξη Θεολογία))

14 Δεκεμβρίου 2017

(Προηγούμενη Δημοσίευση: http://www.pemptousia.gr/?p=177715)

Η ισχυρή προσκόλληση στην παράδοση, στις μακροχρόνιες αντιλήψεις και νοοτροπίες, όπως αυτές διαμορφώθηκαν από τις ιδιαίτερες ιστορικές συνθήκες γέννησης του νέου ελληνικού κράτους, και η ταυτόχρονη έντονη τάση υιοθέτησης νεωτερικών αντιλήψεων και  συμπεριφορών στην πολιτική, οικονομική και κοινωνική σφαίρα είναι τα δύο κυρίαρχα και αντίρροπα στοιχεία της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας. Αυτό το περίπλοκο κοινωνικό, πολιτιστικό, πολιτικό και οικονομικό γίγνεσθαι αμφιταλαντεύεται μέσα στην ελληνική κοινωνική πραγματικότητα με αποτέλεσμα αυτή να παραμένει μετέωρη  μεταξύ της συντηρητικής παραδοσιοκρατίας και των εκσυγχρονιστικών τάσεων. [1]

Η ανοικοδόμηση της Ελλάδας μετά τον Εμφύλιο, η εσωτερική μετανάστευση και η συγκέντρωση  πληθυσμού στην πρωτεύουσα και στα υπόλοιπα αστικά κέντρα της Ελλάδας καθώς και ο τουρισμός, ο οποίος ανακάλυψε την ομορφιά της χώρας, παραμέρισαν την ευρεία πατριαρχική κοινωνική διάρθρωση της κοινωνίας. Αποτέλεσμα ήταν η ανάδυση της μίμησης του δυτικού καταναλωτισμού, ενώ η επιφανειακή γνώση και η ημιμάθεια έγινε σχεδόν μόνιμο χαρακτηριστικό των νεοελλήνων. Στο θρησκευτικό τοπίο δεν υπήρξε τεράστια θρησκευτική διαφοροποίηση (όπως συνέβη σε μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις) αλλά τέθηκαν οι βάσεις ενός μετασχηματισμού (κοινωνικού και θρησκευτικού).[2] Η χρονική περίοδος 1971 έως 1980 σηματοδοτήθηκε από τη διεθνή οικονομική ύφεση.

Το 1974 η στρατιωτική χούντα κατέρρευσε και ο κοινοβουλευτισμός επανήλθε  στην Ελλάδα καθιστώντας τη χώρα εκλέξιμη στην σημερινή Ε.Ε. Το ιδεολογικό κενό της εθνικοφροσύνης σε σύντομο χρονικό διάστημα αντικαταστάθηκε από την ιδεολογία «Δεξιά – αντι – Δεξιά» και η «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» αντικαταστάθηκε από το σύνθημα «Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες».[3] Άλλωστε ο εθνικισμός απαιτεί ιδεολογίες και συνθήματα για να λειτουργήσει συνεκτικά.

Αμέσως μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας στη χώρα, οι φορείς της πολιτικής εξουσίας σε συνεργασία με την τοπική αυτοδιοίκηση προέβησαν σε πλήθος μετονομασιών των ονοματοθεσιών των οδών σε ολόκληρη την επικράτεια. Η μετονομασία βασίζεται στην επιλεκτική χρήση της ιστορίας και με αυτόν τον ανώδυνο τρόπο διορθώνεται η εθνική συλλογική μνήμη και αποκαθίσταται η πολιτική ορθότητα.[4]

            Η ένταξη της Ελλάδας στην σημερινή Ε.Ε. το 1981, αν και βοήθησε να επιλυθούν αρκετά οικονομικά και εκπαιδευτικά ζητήματα, ανέδειξε την εξωφρενική ανεπάρκεια της χώρας σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Οι υπάρχοντες θεσμοί και κρατικές δομές αντιστάθηκαν σθεναρά στη μεταρρύθμισή τους, διαιωνίζοντας τον σουλτανισμό και τις πελατειακές σχέσεις, ενώ η προσφιλής, για το ελληνικό φολκλόρ, περσόνα του «τζαμπατζή» (free rider) αποθεώθηκε. Οι αιτίες του προβλήματος εδράζονται στον τρόπο σύστασης του νέου ελληνικού κράτους. Ενώ η κοινωνία της δυτικής Ευρώπης  μετασχηματίσθηκε αργά κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης,  μεταβαίνοντας από την προνεωτερικότητα στη νεωτερικότητα, στην Ελλάδα δεν υπήρξε ο ανάλογος χρόνος αφομοίωσης των ιδεών και των θεωριών της νεωτερικότητας με αποτέλεσμα να μην διαχωρισθεί η κοινωνία των πολιτών από το κράτος και να δημιουργηθεί κοινωνική σύγχυση. Το κυρίαρχο σύστημα κοινωνικών αξιών εκβιάσθηκε να διαμορφωθεί χωρίς το πλεονέκτημα της χρονικής ωρίμανσης αλλά και του οικονομικού ορθολογισμού. Μία ειδικά διαμορφωμένη κοινωνία, ένα  συνονθύλευμα προνεωτερικών μορφών έμπρακτης οικογενειακής και συγγενικής αλληλεγγύης, πελατειακών σχέσεων και πρώϊμου θεσμικού εκσυγχρονισμού είναι τελικά το αποτέλεσμα αυτής της βεβιασμένης εισόδου στη νεωτερικότητα.[5]

(Συνεχίζεται)

[1]Μανώλης Αλεξάκης , «Καθένας για τον Εαυτό του και Όλοι Εναντίον Όλων : Θέσμιση του δημόσιου χώρου, πολιτική κουλτούρα και κοινωνικές συγκρούσεις στην Ελλάδα», στο Ειδικά Θέματα του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού: Όψεις της Σύγχρονης Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Κοινωνίας, Σ. Κονιόρδος (επιμ.) (Πάτρα: Ε.Α.Π., 2008), σσ. 91-93.

[2]Κονδύλης, Ἡ παρακμή τοῦ Ἀστικοῦ Πολιτισμοῦ, σσ. 40-42, και Μπαθρέλλος, Οἱ χριστιανοί στούς χρόνους τῆς μετα-ἐκκοσμίκευσης, σσ. 144-145.

[3] Γαζή, «Μεταπλάσεις της Ελληνικής εθνικής ιδεολογίας και ταυτότητας στη μεταπολίτευση», σσ. 247-248.

[4]Ένα εξαιρετικό μεθοδολογικό εργαλείο της ανθρωπογεωγραφίας για την κοινωνική κατασκευή του χώρου (της εισόδου της συλλογικής μνήμης στο χώρο) είναι η εκάστοτε ονοματοθεσία των οδών στους δήμους μίας χώρας. Η ονοματοθεσία των οδών (και η μετονομασία τους) αποτελεί ικανοποιητική μέθοδο αναπαράστασης του παρελθόντος και μεταβίβασης της μνήμης από ομάδα ανθρώπων σε άλλη ομάδα ανθρώπων ακόμα και μεταξύ γενεών. Η ονοματοθεσία των οδών ανήκει στην ομάδα της λεκτικής πράξης (speech act) διότι επιτελείται από ένα φορέα – υποκείμενο με την αντίστοιχη εξουσιοδότηση πράξης. Βασίλης Δαλκαβούκης, «Η μεταπολίτευση στους δρόμους: Μνήμη, ιδεολογία και πολιτική με αφορμή τη μετεξέλιξη των οδωνυμιών (1974-2012)» στο συλλογικό Μεταπολίτευση: Η Ελλάδα στο μεταίχμιο δύο αιώνων, Μάνος Αυγερίδης, Έφη Γαζή, Κωστής Κορνέτης (επιμ.) (Αθήνα: Θεμέλιο, 2015), σσ. 41, 48-49 και Maurice Halbwachs, Η συλλογική μνήμη, Άννα Μαντόγλου (επιμ.), μτφρ. Τίνα Πλυτά (Αθήνα: Παπαζήση, 2013), σσ. 167-168.

[5]Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, «Τζαμπατζήδες» στη Χώρα των Θαυμάτων: Περί Ελλήνων στην Ελλάδα, στο Ειδικά Θέματα του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού: Όψεις της Σύγχρονης Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Κοινωνίας, Σ. Κονιόρδος (επιμ.) (Πάτρα: Ε.Α.Π., 2008), σσ. 217, 219-245.